Posts

समृद्ध बुधवार पेठेचा इतिहास उलगडला...

पुणे शहरातील अत्यंत महत्वाची पेठ म्हणजे बुधवार पेठ. शहराचा मध्यवर्ती भाग म्हणजे ही पेठ. बुधवार पेठ एक व्यापारी पेठ होती आणि आहे. कारण अनेक प्रकारच्या गोष्टी खरेदी करण्यासाठी आजही येथेच यावे लागते. पुण्यातील बऱ्याच महत्वाच्या वास्तू, मंदिरे, संस्था, रस्ते, चौक, दुकाने, नाट्य-चित्रपटगृह या बुधवार पेठेत होते आणि आजही आहेत. तांबडी जोगेश्वरी, दगडूशेठ गणपती, भारतातील पहिली मुलींची शाळा असे बरेच काही या पेठेत आहे. आर्थिक, सांस्कृतिक व शैक्षणिक अशाही या पेठेच्या बाजू आहेत. इथे जागोजागी इतिहास सापडतो. परंतु बुधवार पेठ म्हटलं की फक्त वेश्यावस्ती आठवते. ही पेठ त्यामुळे थट्टेचा विषय राहिली आहे आणि या पेठेची बदनामी झालेली आहे. बुधवार पेठेवर लागलेला हा चुकीचा शिक्का पुसण्यासाठी हे पुस्तक आहे. ऐतिहासिक, वारसासंपन्न, अनेक दृष्टीने समृद्ध असलेल्या या पेठेच्या नाण्याची दुसरी बाजू पुस्तकरूपी समोर घेऊन आलो आहोत. पुस्तकाचे नाव - पुण्याची समृद्ध बुधवार पेठ लेखक - सुप्रसाद पुराणिक | Suprasad Puranik प्रकाशक - Merven Technologies पुस्तक विक्रीकरिता ऑनलाइन Amazon, Flipkart, SahyadriBooks येथे उपलब्ध आहे. रसिक ...

पुण्याचा इतिहासातील गणेशोत्सव

Image
गणेशोत्सवाची पाळंमुळं पुणे शहरात रुजलेली आहेत. गणेशोत्सव अनुभवावा तो फक्त पुण्यात. पेशवाईत पुण्यात चारशेहून अधिक मंदिरे पुण्यात होती, त्यात चवथ्या क्रमांकावर गणपतीची देवळे होती. जसा गणेशोत्सव आत्ता साजरा केला जातो तसा तो पेशवाईत देखील पुण्यात साजरा केला जात असे. तसं पाहिलं तर शिवपूर्वकाळापासून गणेशोत्सव साजरा होत असे. पेशवाईत गणेशोत्सवाबरोबर दसरा, होळी, वसंत पंचमी, मकर संक्रांत असे सण प्रामुख्याने साजरे होत असे. ते अतिशय दिमाखात व धुमधडाक्यात साजरे करण्यात येत. या शाही सणांसाठी पेशवे दरबारातून म्हणजे सरकारमधून भरीव रक्कम अदा करण्यात येत असे. पेशव्यांचे आद्यदैवत म्हणजे 'श्री गणेश'. पेशवे मूळचे कोकणातल्या श्रीवर्धनचे. बाळाजी विश्वनाथ पेशवे ब्रह्मेंद्रस्वामींचे भक्त होते. त्यांनी बाळाजी विश्वनाथांना भेटीदरम्यान 'श्रीगजानन व भार्गव तुला महत्पद देईल' असा आशीर्वाद दिला होता. स्वामींच्या म्हणण्यानुसार गणरायाचा आशीर्वाद बाळाजी विश्वनाथांना पुढच्या काळात राजकीय प्रतिष्ठा लाभून मिळाला असे दिसते. गणपतीचे जुने चित्र (संदर्भ - इंटरनेट) बाळाजी बाजीराव म्हणजेच नानासाहेब पेशवे शनिवारवा...

जाणून घ्या पुण्यातल्या ३ वेगवेगळ्या जोगेश्वरी देवी मंदिरांबद्दल....

Image
ग्रामदेवता श्री  तांबडी जोगेश्वरी  मंदिर  -  ३३, बुधवार पेठेत अप्पा बळवंत चौकाजवळ पुण्याची ग्रामदेवी 'तांबडी जोगेश्वरी' मंदिर आहे. सध्या भर वस्तीत असलेला हा भाग पूर्वी छोट्याशा असलेल्या पुण्यापासून लांब होता. तेव्हा या भागातून आंबील ओढा वहात असे. त्याकाळी ओढयाकाठी देवीची मूर्ती होती. नानासाहेब पेशव्यांनी पुढे येथून वाहणाऱ्या  आंबील ओढ्याचा प्रवाह बदलला. ग्रामदेवीचा मान लाभलेल्या या देवीचे ३१ जानेवारी २००७ मध्ये शेंदूराचे कवच निखळून पडले आणि जोगेश्वरीचे मूळ रूपाचे दर्शन झाले. ते निखळलेले कवच मंदिरात काचेच्या पेटीत पाहायला मिळते. देवीची मूळ मूर्ती चतुर्भुज असून उभी आहे. देवीच्या वरच्या उजव्या हातात डमरू व डाव्या हातात त्रिशुळ आहे. खालच्या  उजव्या  हातात मुंडके व  डाव्या हातात कमंडलू  धरलेले आहे. मूर्ती साधारण पाऊण मिटर उंचीची आहे. योगेश्वरी म्हणजेच जोगेश्वरीचे उल्लेख पुराणातही सापडतात. महिषासूराच्या बारा सेनापतींपैकी देवीने ताम्रासुराचा वध केला म्हणून  किंवा   तांबड्या रंगाच्या  ताम्रवर्णी  देवीस  'तांबडी जोगे...

अपरिचित पेशवेकालीन शाडूची गणेशमूर्ती

Image
गणेशोत्सवाचे आणि पुण्याचे नाते अतूट आहे. पुण्यात शोध घेतला तर अक्षरशः शेकडो वैशिष्ट्यपूर्ण गणपती बघायला आणि उत्सवासंबंधी शेकडो किस्से, आठवणी ऐकायला मिळतात. जसा गणेशोत्सव आज साजरा केला जातो तसा तो पेशवाईत देखील शनिवारवाड्यात साजरा केला जात असे. पेशवे हे गणेशभक्त होते. पेशवाईच्या अखेरीस पुण्यात चारशेहून अधिक मंदिरे होती, त्यात चवथ्या क्रमांकावर गणपतीची देवळे होती. आज आपण असाच एक अपरिचित गणपती बाप्पा बघणार आहोत.  पुण्यातील प्रसिद्ध अशा लक्ष्मी रस्त्यावर गणपती चौक आहे. तिथून सरळ पुढे गेल्यावर डावीकडे हॉटेल अगत्य दिसते. या हॉटेल जवळील एका इमारतीत राहणाऱ्या दातार यांच्याकडे एक विशेष गणेशमूर्ती आहे. दरवर्षी शनिवारवाड्यात गणेश उत्सवात मूर्ती तयार करून देणारा शिल्पकार एकेवर्षी उपलब्ध होऊ शकला नाही. त्यावेळेस दातारांकडील एक व्यक्ती मूर्ती बनविण्यात कुशल होती. त्यांचे नाव त्यावेळी कोणीतरी सुचविले. तेव्हा  दातारांच्या घराण्यातील  शिल्पकाराने  मूर्ती इतकी सुंदर बनवली की पेशव्यांनी दातारांकडेच दरवर्षी उत्सव मूर्ती बनविण्याचे काम सोपविले. दातारांकडील पेशवेकालीन गणेशमूर्त...

गोष्ट पुण्यातील झाशीच्या राणीच्या पुतळ्याची

Image
पुण्यात अनेक थोरामोठ्यांचे पुतळे आपल्याला दृष्टीस पडतात. परंतू अशा गोष्टींकडे आपले दुर्लक्ष होते. पुण्यातील काही पुतळे विशेष आहेत. त्यापैकी एक म्हणजे इंग्रजांविरुद्ध "मेरी झांसी नही  दूंगी " असे स्फूर्तिदायक उद्गार काढणाऱ्या झाशीच्या राणीचा पुतळा. तो पुतळा जंगली महाराज उर्फ जे. एम. रोडवर बालगंधर्व रंगमंदिराजवळ आहे. पुतळा जेथे आहे त्या चौकाचे नामकरणही 'झाशीची राणी लक्ष्मीबाई चौक' असे केले आहे. आज आपण त्या पुतळ्याबद्दल जाणून घेऊयात.... झाशीची राणी लक्ष्‍मीबाई यांचे पूर्ण नाव 'लक्ष्‍मीबाई गंगाधरराव नेवाळकर' असे होते. मूळच्या महाराष्ट्रातील असलेल्या या पराक्रमी स्त्रीचा जन्म १९ नोव्हेंबर १८३५ मध्ये मोरोपंत तांबे व भगिरथीबाई तांबे या मराठी दांपत्याच्या पोटी काशी येथे झाला.  लहानपणीच युद्धशास्त्राचे  प्रशिक्षण तिने घेतले  होते . त्‍यांचा विवाह झाशी संस्थानचे अधिपति गंगाधरराव नेवाळकर यांच्याशी १८४२ साली झाला. त्‍यांचे नाव विवाहानंतर लक्ष्मीबाई असे ठेवण्यात आले. तेव्हापासून त्या 'झाशीची राणी' म्हणून संबोधल्या जाऊ लागल्या. ब्रिटीशांच्‍या 'ईस्‍ट इंडिया...

क्रिकेटविश्वाचे ‘ब्लेड्स ऑफ ग्लोरी’ संग्रहालय

Image
क्रिकेट विश्वचषकाचा माहोल सध्या जगभरात आहे.  क्रिकेट म्हणजे तुम्हा आम्हा भारतीयांचा जीव की प्राण!  अशा  क्रिकेटरसिकांसाठी पुण्यातील सहकारनगरमध्ये एक  अनोखे  संग्रहालय आहे. 'ब्लेड्स ऑफ ग्लोरी' असे  नाव असलेले  हे भारतातले पहिले क्रिकेट संग्रहालय.  क्रिकेटप्रेमी रोहन पाटे यांच्या कल्पकतेतून व अथक परिश्रमाने हा क्रिकेटचा खजिना संग्रहालयाच्या रूपात आपणा सर्वांसाठी निर्माण झाला आहे. ते स्वतः उत्तम क्रिकेटपटू असून  क्रिकेट  क्षेत्रातील ओळखीतून व जपलेल्या संबंधातून हे संग्रहालय उभे राहिले आहे. क्रिकेटच्या प्रेमापोटी त्यांनी देशोदेशी प्रवास केला. २ मे २०१२ मध्ये क्रिकेटचा 'देव' समजला जाणाऱ्या सचिन तेंडुलकरच्या हस्ते उदघाटन झालेल्या या संग्रहालयाची नोंद 'लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स'ने घेतलेली आहे. जगातील सर्वात मोठ्या या क्रिकेट संगहालयात फक्त भारतातील नव्हे तर जगभरातील नामवंत क्रिकेटपटूंच्या आठवणी येथे वस्तूंच्या रुपात येथे बघायला मिळतात. क्रिकेट या खेळाला सुद्धा स्वतःचा असा इतिहास आहे. चार हजार स्क्व...

नावामागे दडलयं काय ?? - " स्वारगेट "

Image
पुण्यात राहून स्वारगेट माहित नाही असा माणूस शोधून सापडणार नाही. पुण्यातल्या पुण्यात कुठे जायचे असेल किंवा पुण्याबाहेर जायचे असेल तर हे ठिकाण टाळणं अशक्यच.  खर तर  स्वारगेटला पुण्याचे दळणवळणाचे केंद्रस्थान  म्हटले पाहिजे.  जसे हे ठिकाण आज महत्वाचे आहे तसेच ते पूर्वीही महत्वाचे होते. मुख्य गावापासून लांब असणारा हा परिसर होता. सध्याचे स्वारगेट भरवस्तीतच गणले जाते. त्यावेळेस स्वारगेटला काय होते ? हे नाव कसे पडले ? आज बघू "स्वारगेट" या नावामागे दडलयं काय... पुण्यात प्रवेश करण्यासाठीचा एक पर्यायी मार्ग येथून जात असे.  पुण्याची वस्ती वाढत होती, पेठा वसत होत्या. रस्ते बनत होते.  त्यामुळे पूर्वी गावाबाहेर संरक्षणासाठी गस्त ठेवली जात असे. त्यासाठी घोडेस्वार तैनात असत. अशा ठिकाणांना नाक्याचे ठिकाण किंवा पहाऱ्याच्या चौक्या म्हणत असत. अशी ही महत्वपूर्ण ठिकाणं इंग्रजांच्या काळातही तशीच राहिली.  कारण त्या ठिकाणांचे महत्व तसेच राहिले होते.  इंग्रज अमलात कोतवाली बंद होऊन पोलीस खाते तयार झाले.  आणि  नाके किंवा चौकी  असे  न राहता ...